Masz pytania ?

Obserwuj nas

Perła polskiego Art Déco na Podlasiu

Jak w czasie okupacji Hołubla stała się kolonią artystyczną warszawskiej ASP

Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Hołubli to miejsce wyjątkowe na skalę całego kraju. Budowana i wykańczana w trudnych latach niemieckiej okupacji (1940–1944) świątynia kryje w sobie unikatowy wystrój w stylu art déco. Dzięki zaangażowaniu wybitnych architektów oraz elity polskiej sztuki z warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych i spółdzielni „ŁAD”, nasza miejscowość stała się wówczas prawdziwą kolonią artystyczną.

Architekci i wizja nowej świątyni

Projekt architektoniczny kościoła w Hołubli był gotowy w czerwcu 1940 roku. Zaprojektował go inż. arch. Dominik Ludwik Pawlikowski (1879–1952), przedwojenny naczelny architekt Siedlec i powiatu siedleckiego.

Kluczową postacią w procesie aranżacji oraz tworzenia wystroju był jednak arch. Jan Kajzer SDB (1892–1976) – uznawany za współtwórcę polskiego stylu art déco i wybitnego badacza historii spółdzielni „ŁAD”.

Aranżację prezbiterium wraz z projektem i nadzorem autorskim ołtarza głównego realizowano w latach 1942–1943 pod bezpośrednim kierunkiem Jana Kajzera. Za ołtarzem głównym umieszczono złoconą i srebrzoną tablicę reliefową w drewnie, wykonaną przez Franciszka Strynkiewicza, która dokumentuje budowę wotem wdzięczności i prośbę o opiekę nad narodem.

Artyści warszawskiej ASP i spółdzielni „ŁAD” w Hołubli

Wiosną 1942 roku Jan Kajzer, mający pełne zaufanie inwestora, zaprosił do współpracy czołowych artystów i plastyków wywodzących się z warszawskiej uczelni. W ten sposób w Hołubli powstał zespół twórców najwyższej klasy:.

Architekt Jan Kajzer tak wspominał tamte wydarzenia w swoich pamiętnikach:

„Do malowania kościoła zaprosiłem wybitnego profesora malarstwa Felicjana Kowarskiego, który wraz z grupą studentów przybył do Hołubli (...). Na ścianach kościoła umieścił obrazy przedstawiające ludzi z tamtejszych procesji, zaś w bocznej kaplicy umieścił fragmenty prześladowania Unitów na Podlasiu, które dotknęły bardzo wioskę Hołublę...”

Malarstwo i polichromie:

• Felicjan Szczęsny-Kowarski (1890–1948) – wybitny profesor malarstwa ASP, autor koncepcji dekoracji, projektów polichromii apsydy oraz obrazów.

• Zofia Iwicka i Teofil Kuźmowicz – studenci prof. Kowarskiego, którzy w 1943 r. wykonali polichromie według jego projektu.

• Marian Jaeschke (1904–1980) – uczeń prof. Kowarskiego (współtwórca polichromii m.in. na Wawelu), który bezpośrednio wykonał wiele malowideł według projektów swojego mistrza.

• Edward Kokoszko (1900–1962) – wykładowca warszawskiej ASP, członek spółdzielni „ŁAD” i Bractwa św. Łukasza.

Rzeźba, meblarstwo i metaloplastyka:

• Franciszek Strynkiewicz (1893–1996) – późniejszy rektor ASP w Warszawie, autor rzeźb do ołtarza głównego i bocznego z lat 1943–1944. Kierował pracami rzeźbiarskimi (tworząc codziennie gipsowe modele, które następnie skuwano w drewnie lipowym) przy pomocy zespołu rzeźbiarzy i parafian. Przypisuje mu się również autorstwo rzeźbionego z marmuru cokółu chrzcielnicy z postaciami czterech aniołów (przed 1946 r.).

• Barbara Bieniulis-Strynkiewicz (1922–1996) – brała udział w realizacji zespołu rzeźbiarskiego.

• Antoni Kenar (1906–1959) – zaproszony przez Kajzera wyciął w dębowym drewnie monumentalne orły podtrzymujące mensę ołtarza głównego.

• Ignacy Kusiński (1903–1987) – autor repusowanej metaloplastyki z miedzianej blachy w ołtarzach bocznych z 1943 r.

Wyposażenie i kaplice boczne

Oprócz ołtarza głównego, kościół zyskał unikatowe elementy wyposażenia i kaplice, realizowane według skrupulatnie przemyślanego programu artystycznego:

• Ołtarz boczny św. Józefa (1943 r.): Zaprojektowany przez Jana Kajzera z obrazem Felicjana Kowarskiego. Charakteryzuje go połączenie marmuru oraz repusowanej blachy miedzianej metaloplastyki autorstwa Ignacego Kusińskiego.

• Kaplica Jezusa Miłosiernego / Serca Jezusowego (1943 r.): Usytuowana po stronie północnej. Zaprojektowana przez Jana Kajzera z polichromią ścienną F. Kowarskiego i M. Jaeschkego. Ołtarz wykonano z marmuru i repusowanej miedzi (I. Kusiński). Centralny punkt stanowi wycięta z marmuru kararyjskiego figura Serca P. Jezusa wys. 195 cm oraz klęczące anioły autorstwa F. Strynkiewicza. Pierwowzorem dla tej rzeźby była figura Chrystusa w kapliczce w Błędowie (wykuta przez Strynkiewicza w piaskowcu w 1942 r. według projektu J. Koszczyca-Witkiewicza).

• Historyczna posadzka (1942 r.): Złożona z bogatych wzorów układanych z trwałych, kwadratowych płytek kamionkowych o boku 2 cm przedwojennej firmy „Dziewulski i Lange” z Opoczna. Zakup i układaie posadzki osobiście nadzorował Jan Kajzer.

• Chrzcielnica (przed 1946 r.): Zawiera rzeźbiony marmurowy cokół z postaciami czterech aniołów, atrybuowany Franciszkowi Strynkiewiczowi.

Ikonografia: Bogactwo treści i martyrologia

Program ikonograficzny kościoła spajał wątki religijne, patriotyczne oraz odniesienia do bolesnej historii regionu i narodu:

• Matka Boża Hołublańska i Chóra Anielskie: Punktem centralnym ołtarza głównego jest czczony od wieków wizerunek Matki Bożej Hołublańskiej jako Królowej Nieba. Jest ona adorowana śpiewem Litanii Loretańskiej przez chóry aniołów oraz Kolegium Apostołów ukazane w pełnoplastycznych rzeźbach w drewnie lipowym.

• Prześladowania Unitów i Martyrologia (1943 r.): Polichromie F. Kowarskiego i M. Jaeschkego nawiązują bezpośrednio do historii i współczesności. Jedno z malowideł ukazuje „Prześladowania i męczeństwo unitów na Podlasiu i w Hołubli w 1872 r.”, natomiast inne przedstawia dramatyczną scenę „Martyrologii Polaków podczas drugiej wojny światowej”.

• Królowa w otoczeniu Świętych oraz mieszkańców (1943 r.): Monumentalne malowidło (9 x 4,8 m) autorstwa M. Jaeschkego (proj. F. Kowarski) przedstawia Królową w otoczeniu polskich świętych oraz uwiecznionego ówczesnego proboszcza ks. Stanisława Pielasy wraz z parafianami z Hołubli.

• Sąd Ostateczny i Symbolika Astralna: Monumentalne sceny zmartwychwstania na ścianach naw oraz stiukowa alegoria nieba (znaki zodiaku, konstelacje i ptaki w latorośli).

Losy malowideł i renowacje

Oryginalna substancja polichromii ulegała zmianom na przestrzeni lat. W 1996 roku, za kadencji proboszcza ks. Józefa Sobótki, podjęto decyzję o odświeżeniu dekoracji. Prace powierzono malarzom z Ukrainy, którzy techniką emulsyjną przemalowali znaczną część polichromii i stiuków.

Przełom przyniósł 2024 rok, w którym przeprowadzono profesjonalne prace konserwatorskie. Przemalowane polichromie zostały oczyszczone, a drobne ubytki precyzyjnie zretuszowane, co pozwoliło przywrócić świątyni jej dawny blask i czytelność historycznych detali.

Podsumowanie

Kościół w Hołubli to miejsce absolutnie wyjątkowe. Powstały w tragicznych czasach okupacji, stał się pomnikiem polskiej sztuki sakralnej, w którym nowoczesny styl art déco splotł się z patriotyzmem, wiarą i lokalną historią naszych przodków. Świątynia stanowi unikatowe dziedzictwo kulturowe i jest prawdziwym powodem do dumy dla całej społeczności Hołubli.

Źródło: 

Opracowania naukowe i wykłady ks. dr. hab. Janusza Macieja Nowińskiego (prof. UKSW)

Badania nad historią architektury i wystroju art déco kościoła w Hołubli przedstawiane m.in. na wykładach w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej („Unikatowa realizacja w czasach niemieckiej okupacji – kościół w Hołubli (1940-1944), wystrój i wyposażenie w stylu art déco i jego twórcy z kręgu warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych”).